به مناسبت 14 مهر سالروز بزرگداشت علی بن ابراهیم قمی

علی بن ابراهیم قمی در واقع کسی است که فرهنگ اهل بیت را اعم از مسائلی که در توضیح المسائل هر مرجع تقلید وجود دارد قریب به اتفاق این احکام و این مسائل توسط این بزگوار نقل شده و به دست ما رسیده، اگر چیزی از اخلاق اهل بیت(علیه السلام) می دانیم تاریخ اهل بیت (علیه السلام)، و حتی مسائل اعتقادی که در روایات مطرح شده عموماً این مسائل را علی بن ابراهیم قمی نقل کرده و مرحوم کلینی، این احادیث را از علی بن ابراهیم گرفت و در این کتاب جامع حدیثی خودش یعنی درکتاب کافی تدوین نمود.

بسمه تعالی
الحمد الله رب العالمین والصلاةُ و السلامُ علی سیدنا و نبینا حبیبِ اله العالمین أبی القاسمِ محمد (صل الله علیه وآله) و علی اهل بیت المعصومین لاسیما بقیة الله فی الارَضین اَرواحُنا لتراب مقدمه الفداء

چند جملۀ کوتاهی دربارۀ مقام و منزلت علی بن ابراهیم خدمتتان عرض می کنم که یک مقدار با شخصیت این بزرگ مرد آشنا بشویم. اولاً علی بن ابراهیم قمی کسی است که حدوداً 25سال زمان امام هادی(ع) امام دهم را درک کرده و تقریباً تمام دوران زندگی امام یازدهم (ع) را درک کرده و بیش از نیمی از دوران غیبت صغری یعنی در واقع این بزرگوار جزء اصحاب و یا کسانی که در زمان سه امام بزرگوار زندگی می کرده است . از طرف دیگر در قدیم، در شهر قم کسانی بودند که به آنها حاکم گفته می شد، حاکم در آن زمان یعنی کسی که 200هزار حدیث حفظ باشد، مثلا وقتی می گوئیم مستدرک حاکم نیشابوری یعنی کسی که 200هزار حدیث حفظ بود و بلکه افرادی بودند که در آن زمان 300هزار حدیث حفظ بودند مثل مرحوم صدوق؛ و ائمه (علیه السلام) به ما فرمودند که ارزش و جایگاه افراد را به میزان احادیثی که نقل کرده اند بشناسید پس افرادی بودند که 200، 300 هزار حدیث آن زمان حفظ می کردند و نقل می کردند اما متأسفانه احادیث این بزرگواران همه از بین رفته، اگر بخواهیم ببینیم امروز چیزی از مکتب اهل بیت به دست من و شما رسیده به برکت این بزرگوار علی بن ابراهیم قمی است یعنی علی بن ابراهیم قمی در واقع کسی است که فرهنگ اهل بیت را اعم از مسائلی که در توضیح المسائل هر مرجع تقلید وجود دارد قریب به اتفاق این احکام و این مسائل توسط این بزگوار نقل شده و به دست ما رسیده، اگر چیزی از اخلاق اهل بیت(علیه السلام) می دانیم تاریخ اهل بیت (علیه السلام)، و حتی مسائل اعتقادی که در روایات مطرح شده عموماً این مسائل را علی بن ابراهیم قمی نقل کرده و مرحوم کلینی، این احادیث را از علی بن ابراهیم گرفت و در این کتاب جامع حدیثی خودش یعنی درکتاب کافی تدوین نمود. بنابراین می شود بگوئیم که اگر ائمه(علیه السلام)، فرمودند ارزش افراد را به احادیثشان بشناسیم امروزه این احادیثی که به دست ما رسیده قریب به اتفاق این احادیث توسط علی بن ابراهیم قمی به ما رسیده است .این نکتۀ اول،

نکتۀ دوم در مورد تفسیر این بزرگوار. یعنی علی بن ابراهیم در قرن سوم حدود 1100 سال پیش، ایشان یک تفسیر جامع قرآن نوشتند یعنی در آن زمان که شیعه واقعاً امکاناتی نداشت، شیعه در اقلیت بود، غالباً در مقام تقیه بودند، علی بن ابراهیم در آن زمان آمد یک تفسیر بزرگی نوشت که امروز به دست ما رسیده.این تفسیر جنبۀ ولایی و ولایتی این تفسیر از هر تفسیر دیگری قوی تر است، شاید در این زمان اخیر بعضی ها مثلاً هر تفسیری را مورد هجوم قرار دادند اما تفسیری که هیچ نتوانستند به آن حمله کنند و تمجید از آن کردند، تفسیرعلی بن ابراهیم قمی است. مرحوم آیت الله معرفت(رضوان الله علیه) که ایشان عمری در قرآن و علوم قرآن زحمت کشیدند و تلاش کردند بیشترین تجلیلی که از مفسرین شیعه کرده از علی بن ابراهیم قمی است و می فرماید که مطالب ناب و زبده ای در تفسیر ایشان وجود دارد که در هیچ تفسیر دیگری یافت نمی شود. اگر حضرت آیت الله جوادی آملی مکرر در درسهای تفسیرشان می فرماید ما در شأن نزول آیات شریفۀ قرآن هیچ چیز معتبر و مستندی مهمتر از آثار علی بن ابراهیم قمی نداریم حقیقتاً چنین یعنی آن چیزی که بهتر از همه آیات شریفۀ قرآن و مستند این آیات را شأن نزول این آیات و اسباب نزول آیات را برای ما نقل کرده که این آیات را بفهمیم، همین بزرگوار علی بن ابراهیم قمی است. جنبۀ دیگر علی بن ابراهیم قمی که کمتر مورد توجه واقع شده، مسئلۀ فقه الحدیثی ایشان است یعنی گذشته از این که علی بن ابراهیم قمی خودش یک مجتهد بزرگ بوده در آن زمان یعنی در زمانی که امام عسگری(سلام الله علیه) حاضر بود یا نواب اربعه امام زمان (علیه السلام) بودند علی بن ابراهیم قمی به عنوان یک مجتهد و یک فقیه مطرح بود و به طوری جنبۀ فقهی این آقا قوی و بزرگ که حتی علمای اهل سنت مثل ابن ندیم یک فهرستی دارد وقتی آنجا می خواهد نام ببرد تنها و تنها مجتهد شیعه را که از آن زمان می خواهد نام ببرد همین آقا علی بن ابراهیم قمی است یعنی تنها مجتهد شیعه که اهل سنت آن زمان قبول داشتند و به عنوان یک فقیه شیعه زبانزدشان بود همین علی بن ابراهیم قمی بوده. غیر از این جنبۀ فقهی ایشان، ایشان به فهم احادیث توجه زیادی داشته، مرحوم صدوق(رضوان الله علیه) در کتاب توحید وقتی یک حدیث را نقل می کند، خوب آن زمان کمتر به شرح و بسط احادیث می پرداختند، کلینی (رضوان الله علیه) در کتاب کافی، 8 جلد کتاب، فقط و فقط یک حدیث را شرح کرده، آن هم حدیثی دربارۀ الله الصمد که معنای الله الصمد چیست؟ صدوق(رضوان الله علیه) وقتی که میرسد به همین بحث و می خواهد الله الصمد را معناکند، الله الصمد را 10 تا معنا ذکر می کند و می گوید معنای دهم را علی بن ابراهیم برای ما ذکر کرده که معلوم می شود علی بن ابراهیم قمی احادیث را که نقل می کرد صرفاً یک راوی و محدث، فقط ناقل حدیث نبوده بلکه به درایت و فهم احادیث هم توجه داشته علی بن ابراهیم کتابهای زیادی داشته اما متأسفانه کتابهای این بزرگوار به ما نرسیده پدر ایشان که از اصحاب امام جواد و امام هادی(علیهما السلام) و در زمان امام نهم و امام دهم زندگی می کرده، پدر این بزرگوار ابراهیم بن هاشم یک کتابی ایشان داشته به نام کتاب قضایای امیرالمؤمنین، قضاوتهای حضرت علی، این کتاب الآن الحمد الله در درست ما موجود و ان شاءالله در کنگره عرضه خواهد شد وباتحقیق و باترجمه ان شاءالله به چاپ می رسد.اولین کسانی که از کوفه احادیث را به قم آوردند پدر ایشان بود، کسی که در قم فرهنگ اهل بیت را منتشر کرد این بزرگوار و کسی که از قم به شهر ری و شهرهای اطراف قم، احادیث اهل بیت را گسترش داد بچه های علی بن ابراهیم قمی هستند. یعنی در واقع این بزرگوار کسی است که بنیان گذار تفکر اهل بیت (علیهم السلام) و شیعه در این منطقه است. کتابهایی که علی بن ابراهیم نوشته متأسفانه کتابها غالباً از بین رفته جز تفسیری که الان به دست ما رسیده. غیر تفسیر ایشان، 2 تا خلاصه بر تفسیر این بزرگوار نوشته شده که در قدیم هر وقت می گفتند تفسیر امام صادق(ع)، یعنی تفسیر این آقا یعنی تفسیر علی بن ابراهیم به اسم تفسیر امام صادق (ع) شناخته می شد حتی بعضی کتابها مثل مرحوم آقا بزرگ تهرانی وقتی می گوید که تفسیر الامام یعنی تفسیر ایشان، یعنی کلمۀ تفسیر الامام مساوی بود با تفسیر علی بن ابراهیم قمی که این تفسیر علی بن ابراهیم و 2 تاخلاصۀ این تفسیر و ترجمۀ این تفسیر انشاءالله در کنگره عرضه خواهد شد.نکتۀ دیگر اینکه مرحوم علی بن ابراهیم یک مسندی داشته که جمع آوری احادیثی بوده که ایشان از اساتید خودش نقل می کرده که متأسفانه این کتاب از بین رفته و ما الآن در کنگره احادیث ایشان را جمع آوری کردیم و پس کتاب دوم، کتاب مسند علی بن ابراهیم قمی است.کتاب دیگری که ایشان داشته و متأسفانه از بین رفته، یک کتاب حدیثی و شرح و بسط احادیث در موضوعات فقهی که در باب طهارت بوده، کتاب طهارت مجموعه احادیث و اقوال علمای اهل سنت، علمای شیعه و روایات اهل بیت (علیه السلام) . این هم یکی دیگر از آثار ایشان است که متأسفانه این کتاب هم الآن وجود ندارد و ما تاحالا چیزی نتوانستیم از آن پیدا کنیم.اثر دیگری که علی بن ابراهیم داشته یک کتابی به نام ناسخ و المنسوخ قرآن ، بعضی از کلمات در آن زمان قدیم یک معنی داشتند و امروز یک معنای دیگر دارند. همین دیروز بود، یک شخصی آمد، یک کتابی دربارۀ این بزرگوار نوشته بود راجع به همین ناسخ و منسوخ ایشان، اما دیدم که امروزی به مسئله نگاه کرده یعنی بعضی از کلمات را ما امروز به کار می بریم یک معنایی دارد و 1100 سال پیش این آقا به یک معنای دیگر به کار می برده ، آن زمان که علی بن ابراهیم می گوید کتاب ناسخ و منسوخ، ناسخ و منسوخ آن زمان غیر از ناسخ و منسوخ الان پرداخته که حالا به صورت کلی و اجمالی یک جمله عرض بکنم، علی بن ابراهیم وقتی که بگوید یک آیه ای نسخ شده، این نه نسخ امروز، نسخ آن زمان یعنی متشابه و هر گاه بگوید آیه ای نسخ نشده یعنی جزء محکمات قرآن یعنی در اصطلاح ایشان، کتبای نوشته بوده دربارۀ آیات محکم متشابه قرآن که متأسفانه این هم به دست ما نرسیده.کتاب دیگری که باز علی بن ابراهیم تدوین کرد، کتابی بوده درباره شأن نزول آیات قرآن. که حالا این شأن نزول را تا حدودی در تفسیر ایشان موجود که این کار را ما در کنگره عرضه خواهیم کرد. همچنین آیت الله العظمی سبحانی در مقاله ای که برای کنگره تدوین فرمودند یک نکته ای درباره تفسیر ابی الجارود و تفکی تفسیر ابی الجارود از تفسیر قمی که این کار و فرمایش ایشان هم در کنگره انجام شده و عرضه خواهد شد.نکتۀ آخر عرضم این است که آخرین کتاب علی بن ابراهیم قمی کتابی است دربارۀ اعتبارات، یک مسائلی هست که به آن می گویند امور واقعی، یک مسائلی هست که اعتباریات. اعتبار داریم تا اعتبار، اعتباراتی داریم که یعنی چیزهایی که دروغ، چیزهایی که فرضی، چیزهایی که خیالاتی است یک اعتباراتی داریم که از واقعیات هم مهمتر اند. علی بن ابراهیم به این گونه مسائل پرداخته و در این کتاب نکات عرفانی و اخلاقی و سیر و سلوک بسیار، بسیار جالبی دارد، یکی از مطالبی که ایشان در این کتاب مطرح کرده این یکی از بحث هایی که تو بحثهای سیر و سلوک و عرفان مطرح می کند بحث مقام کُن خود این آیه شریفۀ قرآن که می فرماید:"فاذا اَرادَ شی ءً اَن یَقول کُن فیکون"، این را بهش می گن مقام کُن و بعضی از انسانها یا عرفای بزرگ، انسانهایی که ولی خدا باشند به مقام کن می رسند. مقام کن یعنی آنچه را که بخواهند، خواستن آن همانا و انجام شدن آن همان یعنی این جور انسانها مظهر آن اسم شریف خداوند می شوند که خداوند هر چه را که بخواهد ایجاد میشود، یک سری انسانهایی هم این طوری اند.علی بن ابراهیم در این کتاب چند حدیث از پیغمبراکرم(ص) نقل کرده دربارۀ این جور مقام و منزلت بعد در این کتاب، مقامات اخلاقی و مقامات عرفانی را توضیح داده ، مقصود ایشان از اعتبار یعنی چیزهایی که واقعیات برآن اعتباریات استوار بشوند نه این که اعتباراتی که خواب و خیال و دروغ باشد، مثلا فرض کنید که علیت و معلولیت یک امر اعتباری است اما از هر واقعیتی ارزشش بیشتر است. این جور مسائلی است که نشان می دهد که واقعاً علی بن ابراهیم واقعا یک تفکر عقلانی، و یک تفکر فیلسوفانه در آن زمان داشته و واقعاً یکی از مهمترین امتیازات شیعه نسبت به مکتب اهل سنت این است. که در میان اهل سنت معمولاً تفکر عقلی وجود ندارد معمولا اهل سنت هیچ وقت دنبال استدلال و دلیل عقلی و این مسائل نیستند. در حالی که علی بن ابراهیم 11 قرن قبل از این جور موضوعات کتاب نوشته. به هر حال این اجمال کوتاهی بود از شخصیت این بزرگوار و إن شاءالله خداوند به همۀ ما توفیق بدهد که دین خودمان را نسبت به این بزرگانمان ادا کنیم. در اصول کافی یک حدیثی هست که خود این بزرگوار بر مرحوم کلینی نقل کرده، حدیث این است که از امام صادق(ع) نقل کرد:مَن تَعَلَّمَ ِلله وعَلَّمَ ِلله و عَمِلَ ِلله دعی فی ملکوتِ السماوات عظیماهر کس برای خدا درس بخواند و برای خدا درس بگوید و برای خدا به آنچه که خوانده است عمل کند د رملکوت آسمانها بزرگ نامیده میشود و حقیقتاً این بزرگ مرد در ملکوت آسمانها عظیم هست. علی بن ابراهیم واقعا کسی است که شاید هیچ درس خارج فقهی در این حوزه وجود ندارد الا اینکه هر روز نام این علی بن ابراهمی برده بشود، هر روز در هر درس خارج فقهی، هر مسئله ای را که می خواهند دلیلش را بگویند، می گویند علی بن ابراهیم چه حدیثی نقل کرده، یک کسی که این جور عظمتی دارد و این جور بزرگ، متأسفانه این بزرگوار آنگونه که حقش بود و شایسته اش بود شناخته نشده است. ان شاءالله برگزاری کنگره قدمی باشد در معرفی این شخصیت بزرگ وعالم دینی، ان شاءالله که خداوند به همۀ ما توفیق بدهد که خدمتگزار آستانۀ مقدس اهل بیت(سلام الله علیه) باشیم.
والسلام علیکم و رحمه الله و برکاته